Maya dəyəri (COGS) . Biznes analizi,maliyyə hesabatları və mənfəət təlimi

Modul 1: Biznes Analizinin Əsasları və Qaydaları

1.1: Biznes təhlilinə giriş – Biznes analizinin tərifi və məqsədi; maliyyə təhlili ilə ümumi biznes analizi arasındakı əlaqə; biznes analitikası prosesinə qısa baxış.

1.2: Analiz prinsipləri və qaydaları – Dəqiq və etibarlı məlumatlardan istifadə, tarixi trendlərin və bazar müqayisələrinin aparılması, maliyyə göstəricilərinin düzgün interpretasiyası; analizin etikası və qərəzsiz aparılması qaydaları.

1.3: Maliyyə hesabatlarına ümumi baxış – Gəlir və Zərər hesabatı, Balans və Pul Axını hesabatının məqsədləri; bu hesabatların bir-biri ilə əlaqəsi; maliyyə analizində hər bir hesabatın rolu (məsələn, Gəlir hesabatı mənfəətliliyi göstərir, Balans likvidliyi və borcu göstərir və s.).

1.4: Əsas maliyyə terminləri – Gəlir, xərclər, mənfəət, aktiv, öhdəlik kimi anlayışların izahı; brüt mənfəət, əməliyyat mənfəəti və xalis mənfəət kimi göstəricilərin ilkin izahı (sonrakı modullara hazırlıq məqsədilə).


 

Modul 2: Maya Dəyəri və Onun Biznes Üçün Əhəmiyyəti

2.1: Maya dəyəri anlayışı və komponentləri – Maya dəyərinin tərifi: Müəssisənin məhsul hazırlamaq və satmaq üçün çəkdiyi bütün cari xərclərin cəmi kimi izahı . Maya dəyərinə daxıl olan elementlər: xammal və materiallar, birbaşa əmək haqqı, istehsalat avadanlığının amortizasiyası, enerji və kommunal xərclər, dolayı istehsal xərcləri və s

2.2: Maya dəyərinin hesablanması metodları – Fərqli sahələrdə maya dəyərinin hesablanması (məs: xidmət sektoru vs istehsal); kalkulyasiya metodları haqqında qısa məlumat (FIFO, LIFO, AVCO və s. kimi ehtiyat uçotu metodlarının maya dəyərinə təsiri). 

2.3: Maya dəyərinin biznes qərarlarına təsiri – Maya dəyəri məlumatının qiymətqoymada rolu (məhsulun satış qiymətini müəyyən edərkən maya dəyəri baza kimi götürülür); mənfəət marjası hesablamalarında maya dəyərinin çıxılması ilə brüt mənfəətin əldə olunması; maya dəyəri yüksələrsə, mənfəətin azalacağı və əksinə, maya dəyərinin azaldılmasının mənfəəti yüksəldəcəyi izahı. 

2.4: Maya dəyərinin biznes üçün strateji əhəmiyyəti – Maya dəyəri qiymətin əsas tərkib hissəsi olduğu üçün onun optimallaşdırılması şirkətin rəqabət qabiliyyətini artırır . Maya dəyərinin aşağı salınmasının məhsulun satış qiymətini azaltmaqla tələbi artıra bilməsi, bazar payını genişləndirə bilməsi müzakirə edilir. Real nümunələrlə (məsələn, maya dəyərinin yüksək olması ucbatından rəqabətdə uduzan şirkət vs maya dəyərini optimallaşdırıb qiymət üstünlüyü qazanan şirkət) konsept izah edilir.

 

Modul 3: Xərclərin Təsnifatı: Dəyişən və Sabit Xərclər

 3.1: Dəyişən xərclər – Dəyişən xərclərin tərifi və xüsusiyyətləri (istehsal/satış həcminə birbaşa proporsional dəyişir). Misallar: xammal, istehsalda istifadə olunan enerji, parça başına əmək haqqı, satış komissiyaları və s. Dəyişən xərclərin toplam məbləğinin istehsal həcminə görə necə dəyişdiyini izah edən qrafik/illustrasiya (məsələn, xətti artım).

 3.2: Sabit xərclər – Sabit xərclərin tərifi və xüsusiyyətləri (istehsal həcmindən asılı olmayaraq müəyyən müddət üçün dəyişməz qalır). Misallar: icarə haqqı, daimi işçi maaşları, sığorta, inzibati xərclər, avadanlığın amortizasiyası. Sabit xərclərin qrafik nümunəsi (məsələn, üfüqi xətt ilə təsviri). 

3.3: Qarışıq və yarı-sabit xərclər – Həm dəyişən, həm sabit komponenti olan xərclərin (məs: kommunal xərclərin baza ödənişi + istifadədən asılı hissəsi) izahı; addımlı (step-fixed) xərclər anlayışı (məsələn, müəyyən həcmi keçdikdə artan sabit xərclər). Bu xərclərin idarə olunmasının çətinlikləri. 

3.4: Xərc quruluşunun analizi və əhəmiyyəti – Şirkətin xərc quruluşunda sabit və dəyişən xərclərin payı nəyi dəyişir? Break-even (zərərsizlik) nöqtəsi anlayışı: sabit xərcləri ödəmək üçün tələb olunan minimal satış həcmi; əməliyyat levereci konsepti (sabit xərclərin yüksək olmasının risk və gəlir potensialına təsiri). Niyə yüksək sabit xərcli bizneslər satışları artırmaq üçün daha çox səy göstərməlidir və əksinə, yüksək dəyişən xərcli bizneslərdə risklərin daha çevik idarə oluna bilməsi. 

3.5: Xərclərin təsnifatının idarəetmədə rolu – Mühasibat və idarəetmə uçotunda dəyişən/sabit xərclərin ayrılmasının əhəmiyyəti: Cost-Volume-Profit analizləri, Cost of Goods Manufactured (COGM) hesabatının tərtibi üçün zəruriliyi , eləcə də investisiya qərarlarında (məsələn, əl əməyi ilə maşınlaşma arasında seçim) necə rəhbər tutulan bir meyar olması . Bu altmodulda real nümunələrlə göstərilir ki, məsələn, yüksək dəyişən xərcləri olan bir şirkət robotlaşdırmaya investisiya etməklə dəyişən xərcləri azaldıb onları sabit xərclərlə əvəzləyə bilər, bunun müsbət-mənfi tərəfləri nədir və s.


 

Modul 4: Maya Dəyərinə Təsir Edən Amillər və Sonrakı Xərclər

4.1: Daxili amillər – Maya dəyərinə təsir edən daxili faktorlar: istehsal prosesinin təşkili və texnoloji səviyyəsi, əməyin məhsuldarlığı (işçi başına buraxılan məhsul), materiallardan istifadə səmərəliliyi (itkilərin minimallaşdırılması), zavodun gücündən tam istifadə edilib-edilməməsi, istehsal həcminin iqtisadiyyatı (economies of scale) və s. Müzakirə edilir ki, məsələn, məhsuldarlığın artırılması və israfın azaldılması birbaşa maya dəyərini aşağı sala bilər. 

4.2: Xarici amillər – Maya dəyərinə təsir edən xarici faktorlar: xammal və material qiymətlərində bazar dəyişiklikləri (məsələn, xammal bahalaşarsa maya dəyəri yüksəlir), valyuta məzənnələri (idxal xammal ucuzlaşa/ bahalaşa bilər), inflyasiya, enerji daşıyıcılarının qiymətləri, dövlət tənzimləmələri (vergilər, rüsumlar) və s. Şirkətin bu xarici risklərdən qorunmaq üçün gördüyü tədbirlər (məs: hedging, uzunmüddətli kontraktlar) nümunələrlə izah olunur. 

4.3: Maya dəyərinin idarə olunması və optimallaşdırılması – Xərclərin azaldılması yolları: təchizat zəncirinin optimallaşdırılması (daha ucuz təchizat mənbələri tapmaq), israfın aradan qaldırılması (lean manufacturing prinsipləri), avtomatlaşdırma və texnologiya yatırımı ilə səmərəliliyin yüksəldilməsi, personalın effektiv idarə olunması və s. Xərclərə nəzarət sistemləri (büdcələmə, standart kostinq, variance analizi) haqqında qısa məlumat. Bu alt-modulda real caselərdən istifadə edilməklə (məsələn, bir şirkətin istehsal prosesini təkmilləşdirib vahid məhsula düşən xərci endirməsi) mövzu izah edilir. 

4.4: Maya dəyərindən sonrakı xərclər (Overhead və s.) – Məhsul istehsal olunub hazırlandıqdan sonra satışa çıxana qədər və satış prosesində yaranan xərclər. Paylama və logistika xərcləri: anbarlama, nəqliyyat, distributsiya şəbəkəsinin saxlanılması xərcləri. Satış və marketinq xərcləri: reklam, promosiya, satış komandasının maaşları, komissiyalar. Adminstrativ xərclər: ofis xərcləri, menecment maaşları, mühasibat, İT və s. Bu xərclər birbaşa maya dəyərində əks olunmur, lakin məhsulun satış qiymətinə və ümumi mənfəətliyə təsir edir. 

4.5: Maya dəyəri vs Sonrakı xərclər – balanslaşdırma – Şirkət qiymət strategiyasında maya dəyəri ilə sonrakı xərclər və target mənfəət marjasını nəzərə almalıdır. Məsələn, məhsulun maya dəyəri 10 AZN-dirsə və şirkət 30% brüt marja istəyirsə, satış qiymətini elə hesablamalıdır ki, həm brüt mənfəəti qarşılaya, həm də üzərindəki satış/inzibati xərcləri və vergiləri qarşılayıb xalis mənfəət qalsın. Bu submodulda iştirakçılar sadə bir P&L (Profits and Loss) hesabatı üzərində maya dəyəri, brüt mənfəət, əməliyyat xərcləri və xalis mənfəət arasındakı əlaqəni qurmağı praktiki tapşırıqla öyrənəcəklər.


 

Modul 5: Brüt Mənfəət (Gross Profit) və Ümumi Gəlirdən Sonra Xərclər 

5.1: Gəlir və Zərər hesabatının strukturu – Gəlir (Satış), Satışın maya dəyəri (COGS), Brüt mənfəət, Əməliyyat xərcləri (SG&A – satış, ümumi və inzibati xərclər; AR-GE, amortizasiya və s.), Əməliyyat mənfəəti (EBIT), Faiz xərcləri, Vergi xərcləri, Xalis mənfəət kimi əsas sətirlər izah olunur. Hər bir mərhələdə hansı xərclərin çıxıldığı izah edilir ki, iştirakçılar gəlirin necə "süzülərək" xalis mənfəətə gəldiyini görsünlər. 

 5.2: Brüt mənfəət və onun əhəmiyyəti – Brüt mənfəət = Satışlar – Satışın Maya Dəyəri. Bu göstərici bir şirkətin məhsulları istehsal etmək və ya malları satmaq sahəsində nə dərəcədə səmərəli olduğunu göstərir . Brüt mənfəət marjası (Gross Profit Margin) anlayışı: brüt mənfəətin gəlirə nisbəti, və bu göstəricinin sektor üzrə müqayisəsi. Burada vurğulanır ki, brüt mənfəət “kontrollu xərclər” (yəni istehsalın birbaşa xərcləri) üzərində menecmentin nə dərəcədə yaxşı nəzarət etdiyini göstərir. 

5.3: Əməliyyat xərcləri və inzibati xərclər – Brüt mənfəətdən sonra gəlir hesabatında yer alan əməliyyat xərcləri (OPEX) açıqlanır. Buraya satış və marketinq xərcləri, ümumi və inzibati xərclər (SG&A), bəzən araşdırma və inkişaf (AR-GE) xərcləri daxildir. İzah edilir ki, bu xərclər istehsalla birbaşa əlaqəli deyil və buna görə də ayrıca bölmədə göstərilir . İştirakçılar öyrənir ki, məsələn, reklam büdcəsi artarsa, bu birbaşa COGS-a daxil olmasa da, əməliyyat xərci kimi xalis mənfəəti azaldacaq. 

5.4: Faiz, vergi və digər qeyri-əməliyyat xərclər – Əməliyyat mənfəətindən sonra çıxılan xərclər: kredit/faiz xərcləri (şirkətin borclanmadan irəli gələn xərcidir), vergi öhdəlikləri və digər qeyriadi maddələr (məsələn, birdəfəlik restrukturizasiya xərcləri və ya aktiv satışından gəlir). Bunların xalis mənfəəti formalaşdırdığı göstərilir. Misal üçün, eyni əməliyyat mənfəətinə sahib iki şirkətin borc yükü fərqli olarsa, faiz xərcinin çoxluğu səbəbindən xalis mənfəət fərqli ola bilər. 

5.5: Brüt mənfəət vs. Xalis mənfəət – təhlili – Brüt və xalis mənfəətin analitik önəmi: brüt mənfəət şirkətin əsas fəaliyyətində (məhsul istehsalı/satışı) səmərəliliyini ölçür, xalis mənfəət isə şirkətin ümumi maliyyə nəticəsini – yəni bütün xərclər çıxıldıqdan sonra qalan qazancı göstərir . Bu alt-modulda iştirakçılar brüt və xalis mənfəətin niyə fərqlənə biləcəyini real şirkət hesabatları üzərində müzakirə edəcəklər. Məsələn, yüksək brüt mənfəətə sahib bir şirkət çoxlu inzibati xərclər səbəbilə aşağı xalis mənfəət göstərə bilər və ya əksinə.


 

Modul 6: Maliyyə Göstəricilərinin Oxunulması və Təhlili

6.1: Gəlir və Zərər hesabatının təhlili – Gəlir hesabatındakı rəqəmlər necə təhlil olunur: Üfüqi analiz (müxtəlif dövrlər üzrə gəlir, mənfəət artım tempinin müqayisəsi), Şaquli analiz (həmin hesabat dövrü üçün hər bir xərc maddəsinin gəlirə nisbətinin hesablanması). Məsələn, brüt mənfəətin satışlara faizi, SG&A xərclərinin satışlara faizi kimi göstəriciləri hesablayıb marjaların dinamikasını izləmək. Marja analizinin şirkətin xərclərini nə dərəcədə nəzarətdə saxladığını göstərməsi.

6.2: Balans hesabatının təhlili – Balansdakı aktiv və öhdəlik maddələrini oxumaq və əsas maliyyə nisbətlərini hesablamaq: Likvidlik əmsalları (məsələn, cari nisbət = Cari aktivlər/Cari öhdəliklər; tez (acid-test) nisbət), Leverec (borclanma) əmsalları (məs: borc/kapital, borc/aktiv və s.). Bu əmsalların şirkətin maliyyə dayanıqlığını və risklərini necə göstərdiyi. Məsələn, cari nisbətin çox aşağı olmasının likvidlik sıxıntısına işarə etməsi, yaxud borc/kapital nisbətinin yüksək olmasının şirkəti maliyyə risklərinə açıq qoyması. 

6.3: Pul axını hesabatının təhlili – Əməliyyat, investisiya və maliyyələşdirmə fəaliyyətləri üzrə pul axınlarını oxumaq; fəaliyyət pul axını vs mənfəət fərqlərini başa düşmək (məsələn, mənfəət olsa da, pul axını mənfi ola bilər – debitor borclarının yığılması və ehtiyatların artması səbəbindən). Sərbəst pul axını anlayışı və onun şirkət dəyərindəki rolu. Pul axını göstəriciləri ilə bağlı əsas əmsallar (məsələn, əməliyyat pul axını/borclar nisbəti və s.). 

6.4: Əsas maliyyə əmsalları və göstəricilər – Müxtəlif KPI (Key Performance Indicator) qrupları üzrə öyrənilən əmsalların cəmlənməsi: Mənfəətlilik göstəriciləri (brüt marja, xalis mənfəət marjası, aktivlərin gəlirliliyi (ROA), öz kapitailin gəlirliliyi (ROE)), Effektivlik göstəriciləri (aktiv dövriyyəsi, ehtiyat dövriyyəsi, debitor günləri və s.), Likvidlik göstəriciləri (cari nisbət, tez nisbət, nağd vəsait nisbəti) və Borc göstəriciləri (borc/kapital, faizlə örtük əmsalı və s.). Hər bir göstəricinin formulu, mənası və hansı aralıqlarda “yaxşı” hesab edildiyi müzakirə olunur. 

6.5: Maliyyə göstəricilərinin şərhi və qərarvermə – İştirakçılar kiçik praktiki tapşırıqlarla təmin olunur: onlara sadə bir şirkətin maliyyə hesabatlarından çıxarışlar verilir və onlardan əsas əmsalları hesablayıb nəticə çıxarmaq tələb olunur. Misal üçün, mənfəət marjası azalırsa, bunun mümkün səbəblərini (xərclərin artması və ya qiymətlərin azalması) təhlil etmələri; cari nisbət aşağıdırsa, şirkətin qarşılaşa biləcəyi likvidlik risklərini qeyd etmələri. Bu submodul real qərarvermə situasiyalarına (məsələn, kredit verən bankın maliyyə göstəricilərinə əsasən qərar verməsi) bağlanaraq izah edilir ki, düzgün oxunan göstəricilər strateji qərarları məlumatlandırır


 

Modul 7: Real Case-Study – Qlobal Şirkətin Maya Dəyəri və Maliyyə Təhlili (APPLE, Toyota)

7.1: Rentabellik Göstəriciləri (Profitability Indicators)

7.2: Effektivlik Göstəriciləri (Efficiency Indicators

7.3: Likvidlik Göstəriciləri (Liquidity & Working Capital)

7.4: Borclanma Göstəriciləri (Leverage & Solvency)

7.5: Nəticə və Tədris Olunanlar


 

Modul 8: Real Biznes Nümunələri Əsasında Detallı Analiz (Case Study)

 8.1: Case materialının təqdimatı

8.2: Hesablama tapşırıqları

-Məhsulun maya dəyəri:

-Başa-baş nöqtəsi:

-Maliyyə göstəriciləri:

-Cari nisbət:

-Xalis mənfəət marjası:

-Aktivlərin gəlirliliyi (ROA):

8.3: Qrup işi və məsləhətləşmə

8.4: Nəticələrin təqdimatı

8.5: Təlimçinin rəyi və yekun müzakirə

Təlimin müddəti 18 saat müddətində təşkil edilib.  Təlim sonunda imtahan olacaq. İmtahan nəticələrinə görə iştirakçılar iştirakçı və ya müvəffəqiyyət sertifikatları əldə edəcəklər.

Mansur bəyin video müraciəti!   https://www.instagram.com/reel/DUagAm5DAsu/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=MzRlODBiNWFlZA==